Jeśli umówiłeś się w umowie, że przysługuje Ci prawo umownego odstąpienia od umowy, to skorzystanie z tego prawa ma swoje konsekwencje. Te natomiast zależą od tego w jakim momencie odstępujesz od umowy. Jaki jest skutek odstąpienia od umowy zanim któryś z was spełnił swe zobowiązanie? Co się dzieje, jeśli odstąpienie następuje po wykonaniu umowy? W jakim stanie powinny być zwracane rzeczy i czy za spełnienie świadczenia należy zapłacić wynagrodzenie? Czy skutki odstąpienia można uregulować inaczej, niż wskazują przepisy?
1. Skutek odstąpienia przed spełnieniem zobowiązania.
Generalną zasadą jest to, że skutkiem odstąpienia od umowy jest to, że umowa uważana jest za “niezawartą”. Czyli w takim wypadku przyjmuje się taką fikcję, jak gdyby do umowy nigdy nie doszło. Jeśli w momencie skorzystania z prawa odstąpienia zobowiązanie wynikające z umowy nie zostało w żadnej części wykonane, to skutkiem odstąpienia jest “wyłączenie” obowiązku wykonania tego zobowiązania. W takim wypadku bowiem ustaje obowiązek wykonania tego, co na podstawie umowy miało być spełnione.
2. Skutek odstąpienia od umowy po spełnieniu zobowiązania.
Jeśli natomiast odstępujesz po wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy, choćby w części, to skutkiem odstąpienia jest powstanie nowego zobowiązania. To nowe zobowiązanie to po prostu obowiązek zwrócenia tego, co się otrzymało. Skutkiem odstąpienia w takim wypadku może być również dodatkowo konieczność zapłaty wynagrodzenia. Zgodnie bowiem z art. 395 par. 2 K.C.:
W razie wykonania prawa odstąpienia umowa uważana jest za niezawartą. To, co strony już świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym, chyba że zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu. Za świadczone usługi oraz za korzystanie z rzeczy należy się drugiej stronie odpowiednie wynagrodzenie.
W takim wypadku nie można odmówić zwrotu dlatego, że korzyść ta została zużyta lub utracona. Trzeba ją po prostu oddać (albo jej wartość) – właśnie dlatego, że skutkiem odstąpienia jest przyjęcie, że do umowy w ogóle nie doszło.
Poznaj także 3 ważne elementy umownego odstąpienia od umowy, by zrobić to skutecznie.
3. W jakim stanie powinny być zwracane przedmioty?
Zasadą jest, że przedmioty powinny być w stanie niezmienionym. W przeciwnym wypadku – jako skutek odstąpienia – możliwa jest odpowiedzialność odszkodowawcza. Oczywiście nie dotyczy to sytuacji, w której zmiany są konieczne i mieszczące się w tzw. granicach zwykłego zarządu. Takie zmiany nie rodzą odpowiedzialności odszkodowawczej.
A co jeśli zwrot przedmiotu stał się niemożliwy? W takim wypadku znajdzie zastosowanie art. 475 K.C. Jeśli świadczenie stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które strona odpowiedzialności nie ponosi, to zobowiązanie wygasa. Jeśli jednak rzecz – będąca przedmiotem świadczenia – została:
to strona zobowiązana jest dać wszystko, co uzyskała w zamian za tę rzecz albo jako naprawienie szkody.
4. Czy za świadczone usługi trzeba zapłacić?
Co jednak należy zwrócić – jeśli przedmiotem spełnionego świadczenia przed umownym odstąpieniem od umowy nie były przedmioty, rzeczy – jak w pkt 3 powyżej – lecz praca albo korzystanie z rzeczy? W takim wypadku skutkiem odstąpienia jest obowiązek zapłaty za te spełnione, świadczone usługi, czy korzystanie z rzeczy. Jak ustalić takie wynagrodzenie? Powinno ono być “odpowiednie”, czyli rynkowe, niezależne od wynagrodzenia określonego w umowie. Wynagrodzenie bowiem określone w umowie – skoro od niej odstąpiono – nie obowiązuje.
Za jaki okres takie wynagrodzenie należy zapłacić? Poglądy są podzielone. Część bowiem twierdzi, że wynagrodzenie np. za korzystanie z rzeczy należy się od dnia jej wydania do dnia zwrotu. Inni twierdzą, że do dnia odstąpienia od umowy. W takim razie za korzystania z rzeczy po odstąpieniu od umowy przysługuje wynagrodzenie w ramach za tzw. bezumownego korzystania, na podstawie art. 224 par. 2 K.C.
5. Czy skutek odstąpienia można uregulować odmiennie niż wskazuje Kodeks?
Zasady opisane powyżej stosujesz, jeśli nic innego nie uregulujesz w umowie. Oznacza to, że przy postanowieniu umownego prawa odstąpienia możesz sam ustalić jakie będzie skutek odstąpienia od umowy. MOżesz nap. postanowić, że wcale nie chcesz, by strony zwracały sobie nawzajem, to co uprzednio sobie świadczyły. Czyli możesz uregulować, że skutek odstąpienia, będzie tylko na przyszłość. To samo może dotyczyć zapłaty wynagrodzenia. Możesz bowiem także ustalić, że takiego obowiązku nie ma.
Skutek odstąpienia – podsumowanie.
- Skutkiem odstąpienia od umowy jest to, że umowa uważana jest za “niezawartą”. Przyjmuje się, że do umowy nigdy nie doszło.
- Jeśli odstępujesz od umowy po wykonaniu zobowiązania, to skutkiem odstąpienia jest obowiązek zwrotu tego, co się otrzymało. Może być to również obowiązek zapłaty wynagrodzenia.
- Zwrot rzeczy, przedmiotu powinien być w stanie niezmienionym. Dopuszczalna jest jednak tzw. konieczna zmiana w ramach zwykłego zarządu.
- Jeżeli świadczenie polega na pracy, korzystaniu z rzeczy – to skutkiem odstąpienia jest obowiązek zapłaty wynagrodzenia za to. Wysokość tego wynagrodzenia ustalana jest według wartości rynkowej. Nie ma przy tym znaczenia wynagrodzenie wskazane w umowie. Od niej bowiem odstąpiono.
- Skutki odstąpienia od umowy – jeśli dotyczą one odstąpienia umownego – strony mogą uregulować odmiennie niż wynika to z przywołanych powyżej zasad. Oznacza to, że można umówić się nawet na to, że nie trzeba nic zwracać, ani płacić wynagrodzenia.
Artykuł nie stanowi porady prawnej. Jeśli chciałbyś się skontaktować, umówić na spotkanie lub zapytać o szczegóły współpracy zapraszam Cię do kontaktu. Możemy umówić się w mojej kancelarii w Gdańsku lub porozmawiać online. Zachęcam Cię także do skorzystania z mojej oferty konsultacji prawnych. Tutaj znajdziesz szczegóły i możliwość wybrania dogodnego dla Ciebie dnia i godziny.
Pozdrawiam Cię serdecznie,
Julia Szczęsna-Ziętkowska
Radca Prawny, LLM
Jeśli chcesz dowiedzieć się o następnym wpisie proszę zostaw swoje imię i mail w okienku newsletter.
