Odstępne to rodzaj postanowienia umownego przy umownym prawie odstąpienia. Ogólnie rzecz ujmując jest to uprawnienie, dzięki któremu strona może odstąpić od umowy, lecz za zapłatą umówionej kwoty. Dlaczego wprowadza się odstępne do umowy? Jaką odstępne pełni funkcję? Jak prawidłowo zastrzec odstępne w umowie? I czym rożni się od kary umownej na wypadek odstąpienia?
1. Odstępne – na czym polega?
W przypadku ustalenia w umowie, że stronie przysługuje prawo umownego odstąpienia od umowy, to można zastrzec dodatkowe postanowienie na tę okoliczność. Otóż można dodatkowo umówić się, że wykonanie tego prawa jest możliwe, lecz za zapłatą pewnej kwoty. Ta kwota nazywana jest w takim wypadku odstępnym.
Zgodnie z treścią art. 396 K.C.
Jeżeli zostało zastrzeżone, że jednej lub obu stronom wolno od umowy odstąpić za zapłatą oznaczonej sumy (odstępne), oświadczenie o odstąpieniu jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostało złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego.
Co istotne regulacja odstępnego jest ściśle powiązana z umownym prawem odstąpienia. Zatem może być wykorzystane w takim zakresie, w jakim dopuszczalne jest umowne prawo odstąpienia.
Po co wprowadza się odstępne do umowy? Przede wszystkim jako mechanizm dyscyplinujący. Takie zastrzeżenie umowne ma na celu zdyscyplinowanie strony do przemyślenia decyzji o odstąpieniu od umowy. Odstępne tak naprawdę wzmacnia więź umowną ponieważ, zmusza stronę uprawnioną do odstąpienia od umowy do wydatku („wykupienia się z umowy”). Patrząc na to z drugiej strony (osoby, która zawiodła się ponieważ liczyła na utrzymanie umowy) takie odstępne to („kara za zawód”). Takie odstępne ma w istocie pokryć ewentualne koszty zawarcia umowy.
Dowiedz się czym jest umowne prawo odstąpienia i 5 związanych z nim istotnych zasad.
2. Jak odstępne powinno być sformułowane?
Otóż dla określenia odstępnego wcale nie trzeba użyć tego sformułowania w postanowieniu umowny. To, czy strony uzgodniły odstępne można ustalić na podstawie 3 przesłanek wynikających z art. 65 K.C, tj.:
Poza tym w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy. Nie ma aż takiego znaczenia dosłowne brzmienie.
Zatem postanowienie umowne obejmujące odstępne może nazywać wprost zapłatę sumy odstępnym, ale wcale nie musi.
Można bowiem użyć sformułowania jn.:
“W przypadku odstąpienia od Umowy przez Nabywcę, Inwestor zwróci Nabywcy sumę wpłaconych kwot po pomniejszeniu ich o odstępne w wysokości 5% ceny.”
Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, by skorzystać z innego zapisu, oddającego jednak istotę odstępnego jn.:
“W przypadku odstąpienia od umowy przez zleceniodawcę z przyczyn leżących po jego stronie, choćby niezawinionych, zobowiązany będzie do zapłaty kary umownej w rozmiarze 10% wartości umowy, którą wykonawca potrąci z kwoty podlegającej zwrotowi w terminie 14 dni od odstąpienia od umowy.”
To drugie sformułowanie, choć na pierwszy rzut oka kojarzy się z karą umowną, to w istocie nią nie jest, lecz odstępnym. Do powyższego postanowienia umownego odniósł się Sąd Najwyższy stwierdzając:
“Mimo użycia takiego zwrotu, niewątpliwe było, że objęty tym zapisem obowiązek świadczenia, wiązał się z odstąpieniem od umowy z przyczyn leżących po stronie kupujących konsumentów, których świadczenie miało charakter pieniężny. Wypełnione zostały ustawowe wymagania, wskazujące na to, że strony umowy zastosowały instytucję przewidzianą a art.396 K.C.
vide Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2012 r. II CSK 515/11
Za zastrzeżenie odstępnego można zatem uznać postanowienie umowne przewidujące umowne prawo odstąpienia, jeżeli odstąpienie może nastąpić “za zapłatą kary umownej”.
3. Odstępne, a kara umowna za odstąpienie.
Jednak z powyższym odstępnym nie można mylić kary umownej zastrzeżonej na wypadek odstąpienia z powodu nienależytego wykonania umowy. Odstąpienie bowiem z powodu nienależytego wykonania umowy następuje z innych powodów niż odstąpienie wynikające z umownego prawa odstąpienia. Przy tym ostatnim można zastrzec odstępne. Jeśli bowiem jedna ze stron odstępuje od umowy na skutek nienależytego wykonania jej przez drugą stronę, to takie odstąpienie jest konsekwencją naruszenia umowy. Umowa może zastrzegać na taką okoliczność zapłatę kary umownej. W takim wypadku kara taka jest w rzeczywistości zryczałtowanym odszkodowaniem za szkodę spowodowaną tym odstąpieniem.
Odstępne – podsumowanie.
- Odstępne to umówiona zapłata za skorzystanie z umownego prawa odstąpienia. Pełni rolę z jednej strony “wykupienia się z umowy”, zaś z drugiej “karę za zawód”.
- By wprowadzić w umowie odstępne wcale nie trzeba użyć tego sformułowania w postanowieniu umowny. Powinno ono być jednak tak zastrzeżone, że okoliczności, w których zawarto umowę, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje pozwolą na uznanie danego postanowienia za odstępne. W umowach bowiem należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy. Nie ma aż takiego znaczenia dosłowne brzmienie.
- Odstępne to nie jest kara umowna za odstąpienie od umowy. To drugie zastrzeżenie ma na celu wskazanie konsekwencji za finansowych, za to, że jedna ze stron została niejako zmuszona do odstąpienia od umowy z winy drugiej strony. Celem odstępnego jest zakończenie umowy i unicestwienie jej skutków. Natomiast celem kary umownej jest zagwarantowanie jej wykonania. Taka kara umowną, to forma odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy, powodujące to odstąpienie.
Artykuł nie stanowi porady prawnej. Jeśli chciałbyś się skontaktować, umówić na spotkanie lub zapytać o szczegóły współpracy zapraszam Cię do kontaktu. Możemy umówić się w mojej kancelarii w Gdańsku lub porozmawiać online. Zachęcam Cię także do skorzystania z mojej oferty konsultacji prawnych. Tutaj znajdziesz szczegóły i możliwość wybrania dogodnego dla Ciebie dnia i godziny.
Pozdrawiam Cię serdecznie,
Julia Szczęsna-Ziętkowska
Radca Prawny, LLM
Jeśli chcesz dowiedzieć się o następnym wpisie proszę zostaw swoje imię i mail w okienku newsletter.
