Kara umowna jest powszechnie znana i stosowana. Niestety niejednokrotnie zastosowanie kary umownej stanowi źródło komplikacji, w szczególności, gdy jedna ze stron postanowi skierować sprawę do sądu – tak o jej zapłatę, jak i o jej miarkowanie. Z tego wpisu dowiesz się o czym powinieneś pamiętać, zanim naliczysz karę umowną swemu kontrahentowi. 

1. Kara umowna w umowie.

Jak już sama nazwa wskazuje, “kara umowa”’ dotyczy tylko sytuacji, w której stanowi ona swoistego rodzaju karę, ale taką, którą strony uzgodniły w umowie. Oznacza to, że kara umowna nie wynika z przepisów prawa, np. z kodeksu cywilnego. Stosuje się ją zatem tylko wtedy, gdy strony umówiły się, że w pewnych okolicznościach, konkretna strona naprawi szkodę właśnie, poprzez zapłatę kary umownej. 

Kara umowna może być także przewidziana w tzw. wzorcu umownym, jeśli oczywiście wzorzec ten został prawidłowo włączony do umowy.

Dowiedz się także jakie są rodzaje kary umownej i która z nich jest najbardziej dotkliwa?

Obejrzyj nagranie mini-szkolenia z cyklu O umowach w dwóch słowach:

Kara umowna i 5 istotnych zasad jej naliczenia.

2. Kara umowna – rodzaj świadczenia. 

Kara umowa to rodzaj odszkodowania za niewykonanie albo nienależyte wykonanie umowy. Przy czym owe niewykonanie musi dotyczyć zobowiązania tzw. niepieniężnego. Oznacza to, że świadczenie jakie miało być wykonane, a nie zostało albo zostało wykonane nienależycie – nie może dotyczyć np. zapłaty. Niewykonanie w tym sensie obejmuje zatem okoliczności związane z działaniem, czy zaniechaniem. Co istotne – strony same w umowie tej okoliczności zmienić nie mogą. Oznacza to, że mimo że kara umowna działa tylko wtedy, gdy zasady jej obowiązywania strony przewidziały w umowie, to strony wcale nie są nieograniczone w ustalaniu ww. zasad. Strony bowiem nie mogą samodzielnie, bez zezwolenia wynikającego z przepisów, zmienić tego, że kara umowna dotyczyć może jedynie niewykonania świadczeń niepieniężnych. 

Przykładem sytuacji, która stanowi wyjątek od ww. reguł jest np. przepis art. art. 437 ust. 1 pkt 7lit. a Prawa Zamówień Publicznych z 11 września 2019 r. przewidujący uprawnienie do naliczenia kary umownej także w sytuacji, gdy nienależycie wykonano świadczenie pieniężne. 

W kwestii tej także wypowiedział się Sąd Najwyższy, stwierdzając, że:

Artykuł 483 par. 1 K.C. nie wyłącza dopuszczalności zastrzeżenia kary umownej z tytułu braku zapłaty lub nieterminowej zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcom lub dalszym podwykonawcom, o której mowa w a rt. 143d ust. 1 pkt 7 lit. a ustawy z 29.1.2004 r. – Prawo zamówień publicznych

Uchwała SN z 30.6.2020 r., III CZP 67/19

Obecnie co prawda ww. ustawa została zastąpiona nową – tą z 11 września 2019 r., jednakże ww. zasada obowiązuje nadal. Zatem przywołane orzeczenie jest wciąż aktualne. Przedmiotowy przepis bowiem stanowi przepis szczególny, który w tym zakresie wyłącza stosowanie ogólnej zasady. 

Jeśli jednak ta zasada ogólna nie jest wyłączna, to strony samodzielnie nie mogą zdecydować o zastrzeżeniu kary umownej na wypadek niewykonania świadczenia pieniężnego.

 Sprawdź także jak prawidłowo “zapisać” karę umowną w umowie, by była ważna i skuteczna?

3. Kara umowna to suma pieniężna.

Istotną okolicznością jest także to, że kara umowna występuje wyłącznie jako określona suma pieniężna. Niech jednak Cię to nie zmyli. Nie oznacza to bynajmniej, że zastrzegając ją w umowie, musisz już znać jej wysokość. Wystarczy tylko, że określisz karę wskazując pewne kryteria, pomocne przy ostatecznym wskazaniu sumy, jaką trzeba zapłacić. Można zastosować:

Dodatkowo karę można przewidzieć nie tylko w polskiej walucie. 

Poznaj zasady przedawnienia roszczenia o zapłatę kary umownej.

4. Kara umowna, a wina.

Wbrew powszechnej opinii – dochodzić kary umownej nie można w każdym przypadku niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania. Karę umowną można naliczyć za niewykonanie zobowiązania w sytuacji, gdy zobowiązany za to odpowiada. Oznacza to, że za każdym razem, zanim dojdzie do naliczenia kary umownej – sugeruję koniecznie zbadać, czy w danej, konkretnej sytuacji okolicznościami niewykonania umowy można obciążyć dłużnika. 

Oczywiście ocena ta powinna być dokonana w kontekście zawartej umowy. Może się bowiem zdarzyć tak, że już brak należytej staranności będzie uprawniał do naliczenia kary umownej (zgodnie z art. 472) K.C. Zdarza się również i tak, że jedna strona bierze na siebie więcej odpowiedzialności, niż wynika to z przepisów (art. 473 K.C.). Wtedy także i za nie, taka strona jest odpowiedzialna w kontekście kary umownej.

Sprawdź także jakie zalety ma zadatek.

5. Kara umowna, a odszkodowanie.

Kara umowna zastępuje odszkodowanie. Ale dotyczy to tylko odszkodowania za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Nie obejmuje to już ewentualnego odszkodowania wynikającego z tzw. czynu niedozwolonego. 

Czy powyższe oznacza, że brak powstania szkody, na skutek niewykonania albo nienależytego wykonania zobowiązania wyklucza możliwość naliczenia kary umownej?

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Kwestia ta jest mocno sporna. Niektórzy autorzy twierdzą, że nawet mimo braku szkody można domagać się kary umownej. Tak też uznał Sąd Najwyższy w uchwale:

Zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody.

Uchwała

Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – zasada prawna

z dnia 6 listopada 2003 r.

III CZP 61/03

Jednak moje doświadczenie pokazuje, że wszystko zależy od konkretnych okoliczności. Większość komentatorów opowiada się za rozwiązaniem uzależniającym powstanie roszczenia o karę umowną od doznania szkody, choć przepis mówi wprost, że kara umowna należy się bez względu na wysokość poniesionej szkody. Pamiętać jednak  należy o tym, że zawsze istnieje możliwość miarkowania kary. W postępowaniu sądowym bowiem sąd może karę umowną miarkować, gdy jest ona rażąco wygórowana. A sąd oceniając, czy kara jest wygórowana, czy też nie – odniesie się  przede wszystkim do wysokości szkody. Jeżeli więc nie będzie szkody, to taką karę sąd  będzie mógł zmiarkować zwłaszcza, gdy  będzie ona zbyt wysoka w stosunku do nieistniejącej szkody.

Dowiedz się również kiedy zadatek trzeba oddać.

Podsumowanie.

1. Karę umowną stosuje się, jeżeli strony przewidziały ją w umowie.
2. Strona może naliczyć karę umowną za niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego – o ile nic innego nie wynika z jakichś przepisów szczególnych.
3. Kara umowna powinna być precyzyjnie określona w umowie, poprzez wskazanie jej kwoty albo parametrów umożliwiających jej wyliczenie. 
4. Zastosowanie kary umownej uzależnione jest od tego czy dłużnik, który nie wykonał swojego zobowiązania ponosi odpowiedzialność za to.  W razie braku jego odpowiedzialności – kary umownej nie nalicza się. 
5. W praktyce sąd odnosi karę umowną do poniesionej szkody, zatem jeśli jej nie ma, to sąd może nawet całkowicie zmiarkować karę umowną. 

Artykuł nie stanowi porady prawnej. Jeśli chciałbyś się skontaktować, umówić na spotkanie lub zapytać o szczegóły współpracy zapraszam Cię do kontaktu. Możemy umówić się w mojej kancelarii w Gdańsku lub porozmawiać online. Zachęcam Cię także do skorzystania z mojej oferty konsultacji prawnych. Tutaj znajdziesz szczegóły i możliwość wybrania dogodnego dla Ciebie dnia i godziny.

Pozdrawiam Cię serdecznie,

Julia Szczęsna-Ziętkowska

Radca Prawny, LLM

Jeśli chcesz dowiedzieć się o następnym wpisie proszę zostaw swoje imię i mail poniżej.